Kenti kuruluş öyküsü yazarlar tarafından farklı anlatılsa da ana hatlarında benzerlikler taşıyan öykü genel olarak şöyledir: "Büyük İskender'in ölümünden sonra, komutanlarından Seleukos tarafından Suriye'de bir krallık kurulur. Kral I. Seleukos, eşinin ölümü üzerine güzeller güzeli Stratonike ile evlenir. Ancak kralın ilk eşinden olan oğlu Antiochos> üvey annesine aşık olur. Stratonike de bu aşkı karşılıksız bırakmaz. Durumu öğrenen kral, oğlunun mutluluğu için eşinden ayrılarak oğluyla evlenmesine izin verir. Ancak onları ülkesinin kuzey doğusuna sürer ve iki genç aşık burada yeni bir ülke kurarlar". Bugünkü Milas-Yatağan arasında kalan topraklarda kurulan bu kentin adı "Stratonike Yurdu" anlamına gelen Stratonikeia olur.

2250 YIL KESİNTİSİZ YAŞAM
 M.Ö. 270 civarında kurulduğu tahmin edilen kentte yaşam, 1980 yılına kadar yaklaşık 2250 yıl boyunca kesintisiz olarak devam etmiş. Pers, Roma, Bizans, Ceneviz derken Türkler'in eline geçen kentin üzerine en son Eskihisar Köyü kurulmuş. Evliya Çelebi'nin anlattığına göre bölge, 1354 yılında Menteşeoğlu Ahmet Gazi tarafından Cenevizliler'den alınmış. Çevrenin bereketli toprakları sayesinde özellikle 19. yüzyılda köy inanılmaz gelişmiş. Köy meydanında yükselen 1876 yılı yapımı Şaban Ağa Camii ve karşısında sıralanan dükkanlar, her ne kadar bugün harap durumda olsalar da geçmiş günlerin zenginliğinin ipuçlarını veriyorlar.

KENTTE YAŞAM NASIL DURDU?
Stratonikeia kentinden geriye kalanlarla Eskihisar Köyü'nün evleri, dükkanları ve camileri iç içe geçmiş olarak yüzlerce yıl bir arada yaşamışlar. 1957 yılında yaşanan deprem Eskihisar Köyü için sonun başlangıcı olmuş. Yeni bir deprem olasılığına karşı köyün 200 metre kuzeyine yapılan deprem evleri Eskihisarlılar'ın yeni yaşam alanı olmuş. Bu ilk zorunlu göçün ardından köyde 33 hane kalmış. 1980 yılında köy ikinci darbeyi yemiş. Eskihisar havzasında bulunan linyit rezervleri nedeniyle deprem evlerinde yaşayanlar buradan çıkarılmış ve köye dönmeye başlamışlar. Ancak o yıllarda antik kenti kazan ekibin talebi üzerine köylülerin, buraya dönmeleri engellenmiş ve köy tamamen boşaltılarak kaderine terkedilmiş.

GEÇMİŞİN ARDINDAN
Antik kentten çıkarılan devşirme malzemelerle yapılmış, yörenin mimari tarzını yansıtan, en az 100 yıllık güzelim evlerin, ahşap cami ve dükkanların arasında yatan binlerce yıllık Stratonikeia'da dolaşmak insana hüzünle birlikte heyecan veriyor. Köy meydanında bulunan köyün kahvesi, fırını ve meyhanesi sanki az önce terkedilmiş gibiler. Her şeye rağmen köyünü bırakmayan birkaç kişi, sokaklarda geçmişin hayaletleri gibi çıkıveriyorlar karşınıza.

Tarlaların ortasında ayakta duran sütunlar, bahçeleri süsleyen mermer giriş kapıları, ansızın karşınıza çıkan 10.000 kişilik tiyatro, evlerin duvarlarında kullanılmış yazıt parçaları Eskihisar'ın hoş sürprizleri olarak çıkıyor karşınıza. Stratonikeia kentinden geriye kalanlar arasında üç yapı öne çıkıyor. Şehrin en büyük yapısı olan gymnasionun, M.Ö. 2. yüzyıl ortalarında yapıldığı, Roma döneminde tamirat gördüğü, Bizans döneminde ise bir deprem sonucu yıkıldığı tahmin ediliyor. Kentin tam ortasında yer alan, kent meclisinin toplandığı bouleuterion binasının 1,5 metre kalınlığı bulan mermer duvarları, yapının o günlerdeki ihtişamı konusunda ipuçları veriyor. Meclisin toplandığı küçük amfi tiyatro binanın ortasında hala görülebiliyor. Ancak yapının en ilginç detayı kuzeye bakan dış duvarında yer alıyor. Roma İmparatoru Diocletianus'un çeşitli ürünlerle ilgili ilan ettiği fiyat listesi ve bunun uygulanmasına ilişkin metin bu duvarda görülebiliyor. Tipik Helen tarzında bir yamaca yapılmış tiyatro kentte, görece en sağlam kalmış yapı.

Kuzeye bakan tiyatroya, bugün ayakta olmayan, ancak üç katlı olduğu tahmin edilen sahne binası Roma döneminde sonradan eklenmiş. Yaklaşık 700 yıldır bu topraklarda yaşayan Eskihisarlılar'ın köyden uzaklaştırılması, bana göre buraya bir şey kazandırmamış, aksine çok şey kaybettirmiş. Köy, yapısal anlamda koruma altına alınarak yaşamına devam etseydi bugün karşımızda hayalet köy yerine, ülkemizin yaşayan en ilginç mekanını bulurduk. Stratonikeia antik kenti ve Eskihisar Köyü'nden geriye kalanlar, Milas'tan Yatağan'a devam eden karayolunun 30. kilometresinde, yolun sol tarafında kalıyor. Şimdiki haliyle bile, sıradışı ve heyecan verici bu yerleşim, yolu Güney Ege'ye düşenlere hararetle tavsiye edilir.

Rehberinden öneriler
• Terkedilmiş köyde doğal olarak yeme-içme ile ilgili hiçbir olanak yok. Bu nedenle özellikle suyunuzu yanınızda bulundurun.

• Çevrede konaklama konusundaki en yakın seçenekler Milas (30 km.) ve Yatağan'da (7 km.) bulunuyor.

• Yerleşim 2-3 saatte gezilebilecek ölçekte.

Bu nedenle Bodrum veya Marmaris tarafına gidilirken bile uğranıp gezilebilir.
• Köyün girişinde bekçi kulübesi var. Eğer görevli orada ise giriş için bilet karşılığı 5 YTL ödeniyor.

• Geçtiğimiz yaz köyün camisi onarılmaya başlandı. Bu durum köyde yaşamın tekrar canlanacağı konusunda olumlu bir işaret sayılıyor.
1  Yörenin mimari tarzını yansıtan en az 100 yıllık evler artık boş ve yarı yıkılmış halde.
2  Meclisin toplandığı küçük amfi tiyatro 3-4 2250 yıllık kalıntılar.